استرس در کودکان؛ چگونه به کودکان و نوجوانان در رفع نگرانی‌هایشان کمک کنیم؟

خبر خوب اینجاست که نگرانی یکی از توانایی­‌های ویژه­ی انسان­‌هاست. نگرانی سبب می­‌شود محیط اطراف­مان را از نظر وجود تهدیدات بالقوه رصد کرده، مشکلات را پیش‌­بینی و پاسخ­‌هایی را در نظر بگیریم که آسیب­‌های وارده را به حداقل کاهش دهند.

نگرانی چنین کارکرد مهمی دارد، از این رو بجای آنکه تنها با یک بخش از مغز کنترل شود، بخشی با عنوان کلی «شبکه­‌ی نگرانی» ما را زنده نگه می­‌دارد. اگرچه مسیر دقیق پردازشی در مغز به صورت کامل مشخص نشده، اما بطور ساده می‌­توان گفت که نگرانی عامل تعدیل فعالیت مغز هشداردهنده و مغز شناختی ماست.

بعنوان مثال، اگر یک کودک به اتوبوس قبلی نرسیده و حالا صدای اتوبوس جدید را که به ایستگاه نزدیک می‌­شود می‌­شنود، مغز هشداردهنده­‌اش فعال شده و فریاد می‌­زند: «بدو! شاید این یکی را هم از دست بدهی!». اما ممکن است مغز شناختی این واکنش را آرام کرده و بگوید: «عجله نکن چون اتوبوس بعدی تا چند دقیقه دیگر نمی­‌رسد!». و بدین ­ترتیب فاصله تا ایستگاه اتوبوس با آرامش بیشتری طی خواهد شد.

چالش اصلی در این است که ما قادر به انجام تفکرات طولانی ­مدت و انتزاعی هستیم. بنابراین،

علاوه بر واکنش به تهدیدات یا مشکلات احتمالی که در محیط اطراف احساس می‌شود، واکنش به ترس می‌­تواند در هنگام برنام‌­ریزی، تصویرسازی یا پیش‌­بینی آینده‌ی غیرقطعی نیز فعال شود.

استرس در کودکان

این تر‌س‌ها طیف وسیعی از نگرانی یک کودک پیش‌دبستانی از اینکه «آیا پدر و مادرم امروز هم به دنبال من خواهند آمد؟»، تا نوجوانی که می­‌اندیشد «آیا زندگی در این سیاره به خوبی ممکن خواهد بود؟» را در بر می­‌گیرد.

نگرانی­ که از برنامه‌­ریزی متفکرانه درباره­‌ی آینده­ای نامشخص بوجود می­‌آید هم همیشه بد نیست! این مسئله به کودکان در اولویت ­بندی، تمرکز توجه و آماده­‌سازی کمک خواهد کرد.

بعنوان مثال، نگرانی از اینکه ممکن است برای امتحان سخت آتی آماده نباشید انگیزه­‌ی مطالعه‌­ی شما را افزایش خواهد داد. همچنین نگرانی درباره­‌ی بحران آب و هوا شما را به عضویت در گروه­‌های دانش ­آموزی فعال­‌تر ترغیب خواهد کرد.

بیشتر بخوانید: اشتباه والدین در صحبت کردن با کودکان

وقتی نگرانی، اضطراب و استرس در کودکان از بین نمی­‌روند

متأسفانه همان شبکه‌­ی شناخت تهدیدات که ما را زنده نگه می‌دارد، ممکن است ما را از زندگی باز دارد. ما نمی‌توانیم نسبت به یکی از موضوعات روانشناسی کودک به نام استرس در کودکان، که سبب تحت­‌الشعاع قرار گرفتن توانایی­‌های آنها می‌­شود بی­‌توجه باشیم.

برخی از کودکان و نوجوانان بیش از سایرین نگران هستند، که بخشی از آن به دلیل پردازش‌­های ذهنی آنان است. علاوه بر این، بعضی از افراد ممکن است نگرانی­‌های زیادی داشته باشند، از بی‌­ثباتی اقتصادی گرفته تا تأثیرات ناشی از نژادپرستی.

در نهایت، اگرچه احتمال دارد که رسانه­‌های اجتماعی به خودی خود سرمنشاء نگرانی نباشند، اما قطعاً موجب شعله‌ورتر شدن آتش نگرانی نوجوانی خواهند شد. وقتی یک نگرانی معمولی به اختلال اضطراب مبدل می‌­شود، آنگاه ممکن است همه مسائل دیگر را در بر گرفته و سبب شود که پاسخگویی به کنترل شناختی به درستی صورت نگیرد.

اما نگرانی‌­های معمول کدامند و کدام دسته از نگرانی‌­ها سالم در نظر گرفته می­‌شوند؟

شش راه برای کمک به کودکان و نوجوانان در رفع نگرانی‌های­‌شان

  • هدف ما دوری از هرگونه نگرانی نیست

هدف این نیست که هرگونه مواردی که موجب استرسی خفیف در کودکان می­‌شود از میان برداریم، بلکه هدف کمک به آنها در جهت رفع این مسائل خواهد بود. اجتناب از هر مسئله­‌ای که باعث نگرانی فرزندان می‌­شود، ناخواسته به اضطراب بیشتر آنها می­‌انجامد.

استرس در کودکان

البته رها کردن آنها در عمق مشکلات هم کمکی نخواهد کرد. هنر کمک به کودکان و آموزش کودکان برای رفع نگرانی، یافتن اندازه‌­ی مناسب آن برای کودک یا نوجوان شماست.

اینکه به آنها یادآوری کنید که تجربه‌­ی اضطراب و استرس بخشی از مراحل تکامل انسانی بوده و رفع این نگرانی­‌ها به راهکارهای عملی نیاز دارد، بسیار مفید خواهد بود.

راهنمایی:

به کودک یا نوجوان خود کمک کنید تا بین استرس «به اندازه» و استرس «بیش از حد» تمایز قائل شود. برای مثال، وقتی در مورد استرس «به اندازه» صحبت می­‌کنید، ممکن است طوفانی مغزی در کودک در جهت یافتن راه­‌هایی که برای رسیدن به اهدافش می­‌بایست طی شود، ایجاد شود و دقیقاً شما همینجا باید کمکش کنید.

  • مراقب وجوه کمتر آشکار استرس در کودکان باشید

قطعاً کودکان و نوجوانانی هستند که مختصر و مفید نگرانی خود را با والدین در میان می­‌گذارند. با این حال شیوه‌های فراوانی هم برای بیان این نگرانی وجود دارد که کم‌تر مشهود و واضح هستند (و همچنین کمتر موجب تحریک همدلی می‌­شوند).

استرس در کودکان

بعنوان مثال کودکان خردسال ممکن است در تلاش برای کنترل نگرانی­‌هایشان به پرخاشگری متوسل شوند. بچه‌های بزرگ‌تر هم مدعی می­‌شوند که همه چیز طبق روال پیش می­‌رود، اما بعد شروع می­‌کنند به رها کردن کارها، نرفتن سر کلاس و یا اجتناب از مواردی که موجب اضطراب آنها خواهد شد.

راهنمایی:

قبل از اینکه سعی در رفع سریع علائم و نشانه­‌ها کنید، تا حد ممکن نسبت به علل رفتارهای چالشی بیاموزید.

  • ترس­‌ها را به حداقل نرسانید، تشدیدشان هم نکنید

شنیدن جملاتی همچون «اما چیزی برای نگرانی وجود ندارد!»، یا «نگران نباش!»، یا «من این کار را برایت انجام خواهم داد!»، ممکن است برای بزرگ‌سالان حس خوبی ایجاد کند، اما به ندرت به کودکان نگران کمک خواهد کرد.

در عوض با آنها ارتباط برقرار کرده و احساسات‌­شان را درک کنید و سپس مطمئن شوید که می‌­توانند راه مناسب جهت رفع نگرانی خود را پیدا کنند.

راهنمایی:

از این جملات استفاده کنید: «اینکه نمی‌­دانیم امروز مسائل چگونه پیش خواهد رفت چندان خوب نیست، اما من متوجه شده­‌ام که تو برای همه چیز به خوبی آماده هستی و هر اتفاقی هم که بیافتد به خوبی آن را پشت سر خواهی گذاشت.» و یا «من نگرانی تو را به خوبی می­‌بینم و اینجا هستم تا به تو کمک کنم از پس آن بر بیایی.»

  • از «پیش­‌خرید کردن نگرانی» برای کودک خود بپرهیزید

نگران بودن در مورد نگرانی­‌های فرزندان­‌تان بسیار ساده است. بعنوان مثال، کلاس شنا به کابوسی برای کودک مبدل شده، سازگاری با معلم جدید برای او دشوار است و یا انجام تکالیف مدرسه سر موقع به او حس ناخوشایندی می‌­دهد.

اما چیزی که برای والدین دشوار است، مدیریت اضطراب خودشان در حوادثی مشابه خواهد بود. بنابراین بگذارید کودک یا نوجوان­‌تان با راهنمایی تجربیات خود جلو رفته و به آنها امکان شروع دوباره را هدیه کنید.

راهنمایی:

بجای اینکه بگویید « واقعاً هنوز هم نگران امتحان بعدی‌­ات هستی؟» این جمله را امتحان کنید: «نسبت به امتحان بعدی چه حسی داری؟»

  • به کودک یا نوجوان خود بیاموزید که با نگرانی و شیوه‌­ی بهبود آن آشنا شود

برخی از جوانان از نگران شدن وحشت دارند. یک مددکار اجتماعی مدرسه که به تازگی با او صحبت کردم می‌گفت هر روز بیشتر از قبل دانش‌­آموزانی را می‌­بیند که با اطمینان به او می­‌گویند به اختلال اضطراب دچار شده‌اند.

اگرچه برخی از آنها از جلسات مشاوره و تشخیص، کمک­‌ها و منافعی را هم بدست می­‌آورند، اما برخی دیگر هم این تصور را دارند که به دلیل تجربه­‌ی نگرانی کنونی، چیزی سخت­‌تر و دشوارتر در انتظارشان است. به عبارت دیگر، آنها نسبت به نگران بودن، نگرانی دارند.

بیشتر بخوانید: ۷ اصل قدیمی تربیت کودکان که بهتر است کنار بگذاریم

راهنمایی:

نویسنده و متخصص امور والدین، لیزا دامور پیشنهاد می­‌کند که درباره­‌ی نگرانی و اضطراب همانند «موج» سخن بگوییم و نه یک آتش سوزی.

کودکان و نوجوانان باید بدانند که اغلب اوقات، اضطراب نزدیک می­‌شود، اوج می­‌گیرد و سپس می­‌گذرد. دانستن اینکه شدت احساسات ممکن است برای همیشه ادامه پیدا نکند، ابزاری مناسب برای رفع و بهبود استرس در کودکان خواهد بود.

  • به کودک یا نوجوان خود کمک کنید تا ابزاری برای موج‌­سواری بسازد

اینکه موج­‌های نگرانی طبیعی است، صرفاً باعث این نخواهد شد که ابزارهایی برای آرامش بیشتر در این هنگام وجود نداشته باشد.

شما می‌­توانید کودکان خود را با انواع مهارت‌­های بازیابی استرس و سلامت بودن آشنا کنید، از جمله:

  • بازی، حرکت، ورزش
  • تنفس منظم
  • ارزیابی شناختی: «آیا این نگرانی کوچک، متوسط یا بزرگ است؟»
  • ارزیابی شناختی: «من در حال حاضر چه چیزی را کنترل می­‌کنم یا نمی­‌کنم؟»
  • صحبت کردن با خود (مثلاً «سلام نگرانی! حالا می­‌توانی راهت را بکشی و بروی!» و یا «من می­‌دانم که این احساس برای همیشه دوام نخواهد داشت.»
  • تغییر فعالیت به حالتی که کودکان در آنها مهارت، تسلط و کنترل بیشتری را تجربه م‌ی­کنند. این مسئله می‌تواند بصورت خواندن، بازی کردن با یک حیوان خانگی، لگو، نقاشی، گوش دادن به نوار، اپلیکیشن‌های آگاهی‌­دهنده، نوشتن، حضور در گروه­‌های مختلف و غیره باشد.‌
  • خوابیدن. موج نگرانی معمولاً با خوابیدن آرام‌­تر می‌­شود. بنابراین از این تکنیک (ساعتی برای خاموشی و استراحت) استفاده کنید.
  • تفاوت­‌ها میان یک نگرانی معمولی و اختلال اضطراب را نادیده نگیرید

اگرچه قصد تشدید نگرانی­‌های معمول را نخواهیم داشت، اما در عین حال قصد هم نداریم که علائمی را که نشانگر درگیر شدن کودک ما با مسئله­‌ی اضطراب هستند نادیده بگیریم.

وقتی که احساس ترس شدید، وحشت یا پریشانی عاطفی بر توانایی فرزند شما در انجام فعالیت­‌های روزمره تأثیر منفی می­‌گذارد، آنگاه ممکن است با وضعیت اختلال اضطراب روبرو باشید.

کودکان و نوجوانانی که هرگز رهایی از نگرانی را تجربه نکرده و این نگرانی­‌ها برای آنها بصورت مستمر ادامه دارد، نیازمند حمایت بیشتری خواهند بود.

راهنمایی:

بیشتر در مورد سلامت روان و نحوه تعامل با کودکان و تربیت فرزند مطالعه کنید و روز به روز به اطلاعات خود در این زمینه بیفزایید.

منبع psychologytoday
عضویت در خبرنامه وینوک
عضویت در خبرنامه وینوک
در خبرنامه وینوک عضو شوید بهترین مطالب را هر هفته در ایمیل خود بخوانید
میتونید هر لحظه که خواستید عضویت خود را غیر فعال کنید

ارسال نظر

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.